Mostrar mensagens com a etiqueta Público. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Público. Mostrar todas as mensagens

terça-feira, 9 de outubro de 2007

Ana ou la giente que me criou


Crónica publicada ne l jornal Público l die 7 de Outubre de 2007.


Abaixou l carreironico que arressaiaba acontra la ribeira, yá sien auga, que l berano todo habie sorbido cumo un danhado. L sol inda nien sequiera s’assomaba, mas ampeçara-se a lhebantar ua claridade que yá ampalpaba l búltio de las cousas. Al mirar assi pa la huorta, inda a zenhá-se na selombra que aguarda la benida de l sol, pareciu-le que era la manhana deilha mesma que nacie: habie-se-le morrido l home uns meses atrás i quedara cun quatro filhos agarrados al saiote, la bida buolta ua nuite que nada mais le deixaba ber. Fui cumo un stalhico na cabeça a abrir ua presa que le aguantaba l mundo noutro lhado que nun coincie, i esse mundo scachonaba agora por eilha abaixo cumo ua mundiada, a martelhá-le na cabeça ua sola eideia, hai que ampurrar palantre, hai que ampurrar la bida palantre. Nun squelobrinar de l cuorpo, prendiu l baldo a la bara de la ciguonha, i ampeçou aquel chubir i abaixar que bai a sacar l’auga a las antranhas de la tierra i, horas apuis, inda bai al cuorpo a sacar las fuorças que nunca cuidou que tubisse. Quien spreitara de trás la penhica que queda porriba la huorta bie aquel búltio negro a sacar auga cula ciguonha, bestida de pardo burel i l lhienço anterrado na cabeça até la raia de ls uolhos, ambuoltos nun silenço que ponie las lhadeiras a boziar acontra l cielo, i nun serie capaç de dezir an que seclo stábamos. Nien mesmo oubindo falar a Ana, cunseguirie sacar mais que un mirandés tan cerrado que solo poderie haber salido diretamente de ls seclo IX ou X, yá que screbir nun sabie, nien ua sola fuolha screbida guardaba an casa. La berdade ye que todo aqueilho se passaba al meio de ls anhos trinta de l seclo XX, i talbeç solo l baldo de lhata dira seinha desse tiempo. L sol crabiaba agora las gárrias de ls raios a sorber las redadeiras pingas de ourbalheira, cumo fazira an cientos de anhos, tamien el. Ana nun para un cachico a abaixar i a chubir cul baldo, yá sien sentir ls braços, até s’acabar l’auga de l poço, que bien sabie doutra que habie de manar. Tamien, la huorta nun era mais que l campo adonde pouco sobrarie se tubira de ser eilhi anterrada: lhuitar pula bida nunca deixou campo para mais nada. Era assi hai seclos, sien zistir un cachico, sien deixar l poço adonde sabie que l’auga s’iba a acabar, mas que tornarie a manar. Ana chube agora ls remissacos de la lhadeira, pouco mais alta que las scobas de la borda, atirando l fino i negro cuorpo dreito cumo an cerimónia solene que a tanto oubrigában aqueilhas lhadeiras, projetando ua denidade que nien selombra chegaba a ser daqueilha fuorça que a cada cachico se querie morrer i a cada cachico fazie salir bida dua natureza que parecie nada querer cun eilha. Solo quando abistou l negro afolhinado de las casas de l’aldé ye que se lhembrou que yá nun habie pan ne l queixon, mas sabie agora que tenie fuorças para ir saber del adonde l houbisse, fura adonde fura.

You amo esta giente. Fázen-me proua estas raízes i la lhéngua que las diç.

quinta-feira, 13 de setembro de 2007

Património eimaterial i mimória coletiba


[Crónica publicada ne l jornal Público l atrasado die 9 de Setembre.]

Ua de las cousas que siempre me ampressionou ye la fuorça que ten la mimória coletiba, capaç de traier até nós anformaçon zde hai cientos de anhos sien falhar nada quanto al eissencial. A las bezes cuidamos que ciertas cousas son ambentadas pulas pessonas, ou son l resultado dua tradiçon que se fui altarando, mas la berdade ye que l mais de las bezes las cousas chégan até nós quaije sien nada habéren demudado. Ben esto a perpósito dua besita de studo que hai dies fiç a Angueira cun alguns amigos. Angueira ye ua pequeinha aldé de l cunceilho de Bumioso adonde se fala mirandés, anque la fala tenga perdido muita fuorça tanto por bias de la zerteficaçon cumo porque ls alunos daquel cunceilho nun ténen modo de recebir ansino an lhéngua mirandesa, algo que nun ten splicaçon.

Talbeç puodamos datar l chamadeiro Angueira de l tiempo de ls bisigodos, mas solo mos chegórun decumientos zde l seclo XII i un fuoro de l seclo XIII. Neste decumiento aparécen-mos uns dieç chamadeiros i inda hoije eilhes se manténen tal i qual cumo aparécen ne l decumiento, cunserbando-se solo pula fuorça de la trasmisson oural pul pobo de l’aldé. Las cousas son de tal modo que até ls quatro percipales poços de la Ribeira de Angueira, que se seca ne l berano, son ls mesmos de hai estes cientos de anhos atrás.

Esto que se passa cun Angueira pássa-se cun outros pobos de la tierra de Miranda, a atestar ua mimória coletiba que passou pul tiempo altarando-se mui pouco. Las cousas stan agora a demudar tanto por bias de las altaraçones de las matrizes, que nun respéitan ls chamadeiros tradecionales cumo debe de ser, cumo porque l amanho de ls campos bai deixando de se fazer i ls chamadeiros déixan de zampenhar la sue funcion percipal. Assi i todo eilhes inda stan bien bibos i son ousados pulas pessonas. Nesses chamadeiros stá ua de las mais grandes riquezas de la nuossa lhéngua i de la nuossa cultura a eisigir un studo ourgiente i sério.

Esta fuorça de la mimória coletiba de que eiqui falamos tamien amostra cumo fui possible que la lhéngua mirandesa tenga chegado até als nuossos dies mantenendo las percipales caratelísticas que le dan eidentidade. Un pobo que aguanta assi ua lhéngua por tantos cientos de anhos i todos ls eilemientos de la cultura a eilha lhigados merece todo l nuosso respeito. Fui assi que ls mais amportantes balores eimateriales de la houmanidade chegórun até nós, i sien ser perciso assentáren an mano de obra scraba i an sangre, cumo se passa cun tanto menumiento que, anque séian guapos, l sou modo de custruçon nun habie de ser apuntado cumo eisemplo.

Stá an porcesso de aprobaçon antre nós la cumbençon de la Unesco subre l património eimaterial. An buona hora seia aporbada i que sirba para mos ajudar a abrir ls uolhos pa l que rialmente antressa i premita que haba ambestimientos sérios capazes de ajudar a mantener todo esse património que puode nun anchir tanto l uolho ou medir-se tanto an denheiro, mas ye l que mais mos diç quien fumos i l que somos. Que por ende se nun mos perda l feturo.

Amadeu Ferreira

domingo, 29 de julho de 2007

Falar i screbir

Crónica por mi publicada ne l jornal Público:

Uua lhéngua stá biba quando ye ousada al menos an algues situaçones de l die a die, serbindo cumo modo de las pessonas s’antendéren antre eilhas, dezíren l que pénsan i dezíren-se a eilhas mesmas. Zde hai seclos l mirandés tem sido ua lhéngua biba. Inda que naide la screbira, era falada i ousada cumo modo de quemunicaçon por muitos pobos de la tierra de Miranda. Agora hai cada beç mais giente que scribe l mirandés, mas algues dessas pessonas solo úsan la lhéngua falada an ciertas oucasiones, muita beç porque stan fuora de la tierra de Miranda i nien sequiera ténen cun quien falar. Até yá bai habendo giente que nun ye mirandesa i sabe screbir an mirandés inda que ralamente puoda falar la lhéngua por nun tener cun quien.

L haber cada beç mais giente que scribe l mirandés i l habéren-se crecido ls blogues an mirandés, cumo yá dezimos na crónica de l més atrasado, nada desso ampide que las pessonas fálen la lhéngua nien esso le trai mal nanhun a la fala i al sou zambolbimiento. L cierto ye que la lhéngua seia cada beç mais ousada ne ls dous registros i que l ansino seia un bun apoio a qualquiera un deilhes.

La scrita puode ser ousada por cada pessona até eisolada, nun percisando que naide leia l que se scribe, al menos por agora, yá que son mui defrentes las rezones que lhieban las pessonas a screbir i, l mais de las bezes, puode nun ser mui amportante que se leia l que se scribe. Yá la fala ye algo de social, pus alguien solo fala quando haba alguien que l ouba, l que eisige al menos dues pessonas. I l ancentibo para que las pessonas úsen la sue lhéngua ten a ber cun outras rezones mui defrentes daqueilhas an que assenta l ancentibo a la scrita.

L eidial serie que houbira muita giente a falar i muita giente a screbir, pus tamien deiqui benerá la necidade de ler s’acauso la scrita cumprir la sue funcion de quemunicar, trasmitir eideias ou, até, adebertir. Ye assi que las palabras bólan seguindo caminos que nun se acában ne l sonido ou nua fuolha de papel: agora l sonido puode bolar por bias de l’anternete, cumo se dou ne l curso de mirandés que ye dado an http://www.sendim.net/, adonde tamien hai liciones de fala; mas la scrita tamien bola yá que l’anternete lhieba las palabras a todo l lhado, cumo datrás nun se bie. Dende que l’anternete seia algo specialmente amportante pa la lhéngua mirandesa: puode lhebar la fala i la scrita adonde hai mui pouco tiempo nun era possible; puode poner pessonas a screbir i a falar, an chats, al mesmo tiempo, sien percisar que stéian acerca uas de las outras; la scrita nun le tira al falar i l falar nun le tira a la scrita.

Inda son mui poucas las pessonas a screbir an mirandés, yá que toda la giente habie de screbir la sue lhéngua. Por esso, fale-se i scriba-se cada beç mais la lhéngua mirandesa, que stamos mui loinge de mos fartarmos tanto dua cumo doutra.



Nota: esta crónica fui ambiada pa l jornal Público para ser publicada l die 22 de Júlio, mas acabou por solo salir hoije, l die 29.

terça-feira, 26 de junho de 2007

L mirandés na blogosfera

Crónica publicada ne l jornal Público de 24 de Júnio de 2007.


[Muitas lhénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura screbida hai cientos d’anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua mirandesa. Esta ten proua de las sues ouriges, ten proua de l pobo que, solo pula fala, la cunseguiu aguantar biba zde hai arrimado a mil anhos até agora, ten proua de la sue lhiteratura oural i, an giral, de la cultura a eilha lhiada. Mas la lhéngua mirandesa ten, subretodo, proua de l modo cumo ten benido a renacer, sien quedar a spera que outros béngan a fazer algo por eilha, inda quando esso ye l deber deilhes, ou sien tener miedo de ser falada por pouca giente i todo star dependiente de la buona gana de cada un de ls mirandeses. Nunca stubo ne l nuosso feitiu ancostar-mos a queixas cumo a ua choupa, antes l berbo spabilar ye central ne l nuosso bocabulairo.

Neste camino de renacimiento, l mirandés ten benido a cunquistar un spácio própio an todos ls meios de quemunicaçon. Mas ye na blogosgera que hoije stá la sue perséncia mais amportante i tamien ende se debe de poner muito de l sou feturo. Ampeçou, yá hai bários anhos, cun http://mirandes.blogspot.com/, lhiado al sítio de l mirandés http://mirandes.no.sapo.pt/ , cordenado pula doutora Manuela Barros Ferreira. An 2006, cun L Sagrado, a morar an http://www.sendim.net/ , ye l ansino de l mirandés que passa tamien pa la blogosfera i ende há de cuntinar. Stou cierto que mais blogues cuntinaran a aparecer, mas por agora deixo eiqui ls que conheço, sendo uns mais pessonales, nuns casos feitos por grupos cumo http://frolesmirandesas.blogspot.com/, noutros casos son andebiduales cumo http://lhengua.blogspot.com/, http://mirandes.blogs.sapo.pt/, http://tortulhas.pdvel.com/blog/, http://yousouraposa.blogs.sapo.pt/ i inda noutros causos stan lhiados a ciertas tierras cumo http://nuobas.blogspot.com/ i http://cicuiro.blogspot.com/. I stou solo a falar de blogues screbidos an mirandés ou cun muita cousa screbida an mirandés. Quanto als temas de que trátan son todos mui defrentes antre eilhes, bariando antre uns mais lhiados al die a die ou a las tierras de Miranda i outros mais assumidamente lhiterairos. Ua bariadade que ye ua riqueza a manterner i alhargar.

Este mobimiento de scrita an blogues nun solo bai a premitir aperfundar la eiboluçon dessa scrita i l zambolbimiento de la lhiteratura mirandesa, cumo bai a ser un assento mais para lhebar l mirandés a todo l mundo i anformar las pessonas subre sue stória i rialidade atual. Tamien por esse camino passaran a star a la mano muitos testos an mirandés, cousa que até agora ten sido bien custoso. Nesse sentido ls blogues nun solo son un meio de dibulgaçon cumo tamien un meio de criaçon que puode ser mui bien aporbeitado. L mirandés ten sabido aporbeitar ls meios mais modernos, amostrando que la globalizaçon anformática, pul alcance que ten i pul sou précio tan baixo, ye ua marabilha pa las lhénguas cun poucos falantes i cun poucos meios, cumo l mirandés, que por ende puoden quedar al mesmo nible de las lhénguas cun mais falantes i cun mais meios.

amadeuf@gmail.com

Esta crónica tem periodicidade mensal. A próxima será publicada no dia 22 de julho.]


terça-feira, 24 de abril de 2007

La raia: nien tanto zaburriar

[Crónica publicada ne l jornal Público, a 22 de Abril]

Quando, ne l seclo XII, se fizo la raia antre Pertual i l reino de Lhion yá na Tierra de Miranda se falaba mirandés, pus la lhéngua lhionesa era quemun a aquel reino, anque cun çfréncias de lhado para lhado. Zde l die an que se fizo la raia, las pessonas cuntinórun a falar la mesma lhéngua de ls dous lhados i a tener las mesmas questumes, mas a pagar ls sous ampuostos i a oubedecer a reis çfrentes. Esso quier dezir que, para muitas cousas, las pessonas nunca aceitórun la raia i para outras fúrun oubrigadas a aceitá-la. Hoije, apuis l Tratado de Schengen, dízen-mos que yá nun hai frunteiras, mas la berdade ye que eilhas cuntínan bien bibas cumo siempre al menos an ciertos causos.
Un de ls causos, na tierra de Miranda, an que las pessonas nunca deixórun alhebantar frunteiras ye la fiesta de l San Marcos, tamien coincida cumo Nuossa Senhora de la Lhuç, que passa siempre l redadeiro deimingo de Abril, i que astanho calha l die 29. Ye ua fiesta que yá benerá de antes de Pertual eisistir i la capelhica de Nuossa Senhora de la Lhuç stá mesmo custruída anriba dun castro pré-stórico. Este ye, possiblemente, un de ls causos an que ls santos crestianos sustituírun diretamente ls diuses paganos, ende puls seclos V-VI. Essa fiesta ye ourganizada pul pobo mirandés de Custantin i de l lhado dalhá queda l pobico de Mobeiros, afamado pulas cousas de barro que faç. La fiesta ye al mesmo tiempo relegiosa i porfana, cun feira fuorte i muita giente de ls dous lhados. Agora stá l tiempo al modo para un passeio de deimingo mui agradable, ir até la Nuossa Senhora de la Lhuç, an Custantin de Miranda, i mercar algo de la region seia de la Tierra de Miranda, seia de la Tierra de Aliste, subretodo ua cousa de barro de Mobeiros, cumo tal ua pechorra que faç l’auga mais buona i mais fresca que ua arca de carambina.
Outros causos, bien çfrentes i an que la frunteira inda eisiste, son aqueilhes que depénden de ls ampuostos que se págan de cada lhado. Cumo tal, you puodo tener un bun spital eilhi al lhado, an Çamora a 50 km, mas tengo de andar mais de cien para ir a un spital, pior que esse, an Pertual; you tengo de andar por malas stradas an Pertual, quando de l lhado de alhá tengo melhores stradas. Ora hoije çcúten-se ls porblemas de salude de las tierras pequeinhas que quédan loinge i l Stado pertués nun quier ou nun ten capacidade para atender a esta giente, abandonando-la, si ye esta la dura palabra, a eilha mesma para poupar uns çtones. Se nun ye capaç, porque nun faç cumo D. Manuel I fizo, recoincendo essa mesma ancapacidade i fazendo cunbenes cul goberno de Spanha para ajudar las pessonas?
Ser arraino, datrás, querie dezir star siempre sujeito a lhebar porrada de l outro lhado, sien ajuda nanhue de l stado central; hoije quier dezir l mesmo abandono, i quedar a la punta de trás de la carreira de ls que recíben ls bienes de la democracie. Nien tanto zaburriar ua pessona. Chega.