sábado, 14 de abril de 2007

L tiempo de l ampério i glória: mar pertués

«Saliu de Lisboua la nau Santiago ua quarta, die purmeiro de abril de 1585, cun outras que íban pa la Índia. (…)

Esse die a la tarde [18 de Agosto] … Dou esta nau quando topou [nas peinhas ancobiertas] trés batidas fortíssemas i lhougo atirou cun todo al fondo… I l que fizo esta perdiçon mais medonha fui ser de nuite i tan scura que mal se bien uns als outros. (…)

(…) La griterie i cunfusion de la giente era grandíssema, cumo de homes que se bien sien nanhue sprança de remédio, al meio de l mar que bramaba, cula muorte delantre de ls uolhos, na mais triste i hourrible figura que nien se puode manginar ne ls afogamientos atrasados. (…) Todo mundo nun tratando yá mais do que de la salbaçon de las almas, tan zanganhado se biu de la de ls cuorpos, pedie cunfisson als curas, que íban na nau, cun muita lhágrima i gemidos, cun tan pouco tino i orde que todos se querien cunfessar a la par, i an boç tan alta que se oubien uns als outros, a nun ser ls fidalgos i outra giente nobre que se cunfessában a las scundidas. Era tan grande la priessa nas cunfissones que un home nun podendo asperar mais ampeçou-le a pedir a un de ls curas que l oubira de cunfisson i sien asperar mais dezie ls sous pecados an boç alta, tan granudos i fuortes, que fui perciso que l cura le ponira la mano na boca, boziando-le que se calhasse, que lhougo l habie de oubir an cunfisson; esse home apuis de cunfessado, boziaba de loinje, preguntando-le al cura se l habie assolbido, tan fuora del mesmo andaba cul miedo de la muorte.

(…) Bendo estas zgrácias un moço, que era preso de Manuel Rodrigueç, ampeçou a fazer muita fiesta, mui cuntento, i comendo de ls doces que nun faltában puli, botou-se mui cuntento pa l’auga que la nau habie metido andrento deilha, i ende nadaba acachapuçando muita beç, fazendo caçuada de ls outros i dezindo que yá era lhibre, que nun le debie nada a naide: tan seguro i sien miedo cumo se nadara ne l riu de Lisboua. Deiqui se bei que ls mesmos eifeitos obra a las bezes ne ls bárbelos la bruteza, que ne ls bien ansinados la licion i la filosofie; porque naquel stado, para nun se amostrar muita tristeza i sentimiento, era perciso que se fura home, ou piloto, ou bruto.

(…) Eiqui se biu l mais hourrible spetaclo de todos ls de l afogamiento; porque tanto ls de las jangadas cumo ls que stában nas peinhas [ancobiertas pula auga] asperando tener algun campo ne l barquito, salírun deilhas [de las peinhas] i benien znudos cula auga pul peito, passando to la nuite nun grito, por bias de la friura de l’auga i de nun s’aguantáren ls delores: nun se oubien outras bozes que nun fúran ais, gemidos, i grandes lhástimas: boziában puls de l barquito, que le balíran, chamando-le a muitos pul nome deilhes, i lhembrando-le l stado an que stában (…).

(...) i parecendo-le a algues pessonas que habien tomado cuonta de l barquico ... que este staba pesado demais, treminórun antre eilhas que se botáran al mar algues pessonas. (…) Dou-se l caso aqui que querendo botar al mar l tanoeiro de reserba, que habie trabalhado mui bien ne l cuncerto de l barquito, i bendo l probe home que naide le podie baler, pediu que le díran ua talhada de marmelada; dórun-se-la i por riba deilha buiu un trago de bino, i assi se deixou botar al mar, indo-se lhougo a pique al fondo, nun tornando a aparecer.»

Traduzido de Bernardo Gomes de Brito, História Trágico-Marítima (1735-1736), Círculo de Leitores, 1994, pp. 139, 149, 15, 151, 160, 164, 168-169 [Relação do Naufragio da Nao Santiago. No anno de 1585. E Itinerario da gente que delle se salvou. Escrita por Manoel Godinho Cardozo. E agora novamente acrescentada com mais algumas noticias].

sexta-feira, 13 de abril de 2007

De cabeça atada

(Diário tardiego dun fumador an suspenso 1)

De cabeça atada chamában-se ls cigarros que miu pai me mandaba a mercar al soto de tiu Rechas, Antonho era l nome cun que l registrórun - i siempre daba pa l çtinguir de l armano Agusto, que moraba a la mie puorta i era guarda friscal reformado. Yá nun se me lhembra bien, mas cuido que daba a seis ou siete cigarros por ua croua [stamos ne ls anhos 50 de l seclo XX]. Éran uns cigarros que nun benien an maço, mas an manhuço, quier dezir, éran dados ambrulhados nun papelico ou cula cinta que traie cada manhuço oureginal de doze. Assi, naide staba lhemitado a chegar al soto i a tener que pedir, á tiu Antonho deia-me un maço de cigarros desta ou daqueilha marca, que la cousa era bien mais simples: quiero ua croua de cigarros, ou dues crouas, que mais do que esso tamien yá era demais i a soutordie mais cigarros haberie para mercar. Yá nun son mui claras las lhembráncias dessas idas, quaije siempre pula manhana cedo, al soto de tiu Rechas: abaixaba la caleija de la Tenerie (nun sei l que le dou a la Junta para agora le ponéren l nome de Trabiessa de Santo Cristo), que l soto quedaba lhougo eilhi a la punta de baixo, mesmo a la squierda, cun sou balconico de madeira i cousas pulas paredes i, lhougo alantre, ls sacos de acucre i arroç i la tinalha cul gaç pa las candeias. L tiu nunca me preguntaba que cigarros querie, afeito a saber l que gastaba cada cliente. Miu pai tenerie, por essa altura, trinta i poucos anhos i fumaba l purmeiro cigarro a camino de l’arada, de la binha, l que fusse, cunsante l sítio para adonde era l trabalho nesse die. Claro que nien todos ls dies me mandaba a mercar cigarros, que esso quedaba mui caro para quien nun tenie adonde ganhar jeira cierta, i mie mai - i, anton, se aparecisse cun un cachico de sgana, Dius te lhibre -, nien por un cachico deixaba de le botar an cara l que gastaba nesse oufício tan malo de çtripar cigarros, que ua croua yá era denheiro que daba para mercar sardinas. L mal maior era l que le fazie a la carteira, nien tanto al cuorpo. Era l denheiro que mais le acurtiaba l númaro de cigarros que podie fumar, assi eisigindo de l dito, quien nun ten denheiro nun ten bícios, ua adptaçon que bien poderie ser, la medida de l denheiro ye la medida de ls bícios ou, anton, cada un merca ls bícios que puode ou, inda, ls probes nun ténen bícios caros ou nun ténen, de todo, bícios que seia perciso mercar. Assi i todo, siempre ha de haber uns bícios al son para probes, que serie probeza a mais se nien bícios se podíssen tener. Cuido que nunca naide chegou a fazer listas de bícios para probes i bícios para ricos, mas esso nun ampide que eilhes puodan tener essa classeficaçon. Porblema çfrente, yá mais filosófico i eissencial, ye outro, mas agora nun tengo tiempo para pensar nel: cumo la felcidade - seia eilha l que fur, ou nun seia nada - de cada pessona depende muito de ls bícios que ten, queda por saber se ls ricos puoden ser mais felizes do que ls probes ou, dezido doutro modo, se puode ser berdadeira esta outra adaptaçon de l dito que pus arriba, quien nun ten denheiro nun ten felcidade.

Galileu Galilei

Cachico dua senténcia de la Anquesiçon, ne l die 22 de Júnio de 1633:

«Dezimos , pornunciamos, sentenciamos i çclaramos que tu, l arriba falado Galileu, pulas cousas dezidas an porcesso i por ti arriba cunfessadas, te deregiste a este Santo Oufício mui fortemente suspeito de heiresie; quier dezir, de haber dezido i acraditado an doutrina falsa i cuntraira a las Sagradas i Debinas Scrituras, que l Sol ye l centro de l mundo i que nun se mexe de ouriente para oucidente i que la Tierra se mexe i nun ye l centro de l mundo, i que puode dezir i çfender cumo probable ua oupenion apuis de haber sido çclarada i defenhida cumo cuntraira a las Sagradas Scrituras».

Testo traduzido de Natale Benazzi i Matteo D’Amiço, O Livro Negro da Inquisição. A reconstituição dos grandes processos, Âncora, p. 167.

quinta-feira, 12 de abril de 2007

L Mais Alto Cantar de Salomon (II)

Sou morena mas fermosa
moças de Jarusalen
armana a las tiendas de Cedar
armana al solar de pieles de Salomon
nun míredes para mi por ser morena
que me çquelorou l sol

ls filhos de mie mai aporfiórun contra mi
a guarda de binhas me ponírun
mas mie binha nun la guardei

ansina-me amor de la mie alma
adonde andas cul ganado
adonde stias a meidie
nun baia a andar cumo perdida
puls ganados de tous cumpanheiros

se nun lo sabes
á mais fermosa de las mulhieres
sal pulas pisagadas de l ganado
i lhieba al pástio tous chibicos
para acerca las cabanhas de ls pastores

L tiempo de l chinchin

Tierra de Miranda, 1944. Retrato publicado por Maria Lamas an As Mulheres do Meu País, pág. 119, adonde scribe assi:
«Esta pequenita de cinco anos, também de Miranda do Douro, substitui a mãe, quando ela vai trabalhar no campo, trazendo às costas o irmãozinho de oito meses, seguro com o xaile, tal qual como fazem as mulheres. Corre e brinca na rua, com as outras crianças, até que a mãe regresse e a liberte daquele peso.»



Ne l tiempo de l chinchin

nien un berde arrebentaba

pula raiç de las piedras:


era siempre eimbierno,

las arbles sien fuolha,

caída cumo un choro;


ls pies criában cotra i grietas

a assomar-se por ua risa triste

an boca lharga aplediando pan;


todo arrodiában las paredes

cun rábia de caminos,

que pa l delor fúran salida;


criában-se uns als outros, ls ninos,

quando la rue era inda casa,

ne l tiempo de l chinchin.


- Tira-me l
retrato, se quejires:

sei que nunca l hei de ber

i se bir nien me conheço alhá.


Fui onte i loinje queda l tiempo

de l chinchin que nunca squeço,

ásparo cumo piedras al roçar.


FN

quarta-feira, 11 de abril de 2007

Ciguonhas

Ciguonha mourisca

ls filhos se te ban

para Bila, Bilaban,

manda-le ua carta

q’eilhes bolbiran.


Dezie estes bersos quando passaba na Calçada, sítio de la mie tierra adonde habie un uolmo grande cun niu de ciguonha anriba. Hai sítios, algo mais calientes, adonde las ciguonhas yá nun se ban. Essas yá nun son ciguonhas mouriscas.



L mais ampressionante santuário de ciguonhas brancas que conheço ye acerca de Vitigudino [Tierra de Sayago, Salamanca]: an pequeinhos carbalhos ténen l niu i d’anriba deilhes tócan la matraca. Quando passo alhá, i muita beç zbio l camino para passar, nun sou capaç de nun parar. Quedo-me calhado, de loinje, a ber. Mas chega l sou tiempo i ban-se ambora, que se quedássen nun tenerien l quei comer.


Ciguonha barreinha,

la casa se te queima,

ls filhos se te ban

para Bila, Bilaban,

manda-le ua carta

q’eilhes bolbiran.


Yá nun hai uolmos pa ls nius de las ciguonhas i yá muitá que nun dezie estes bersos, que tan grabados me quedórun na cabeça. Agora fázen nius an freznos i carbalhos, mas subretodo an puostos de eiletrecidade ou puostos al perpósito para nius. Para mi, nun tornórun a ser ls mesmos. Pa las ciguonhas nun sei. Dun modo ou doutro, las ciguonhas i sous nius fázen-me falta. Talbeç porque de pequeinho oubie dezir que se la ciguonha deixasse de benir acababa-se l mundo. You acraditaba i inda acradito.

Screbiu Fracisco Niebro [ne l lhibro Pul alrobés de ls calhos, 2006], falando an ciguonhas de matraca i an ciguonhas de sacar auga de ls poços:


Las ciguonhas afazírun-se

a nius an puostos d’eiletrecidade:

nin eilhas chóran la muorte de ls uolmos.


L berde de las huortas

crece sin ciguonhas

scaletos q’inda lhémbran poços.



[L retrato ye de C. Ferreira]

terça-feira, 10 de abril de 2007

Pan

Retrato de Carlos Ferreira




L tagalho de fogaças paciu to la calor de l forno.
Agora, ye la costra un cerron de forfalhicas
que agarrou la cama de l solar:

açagá-las ou demudá-la, daprendi que era pecado;
demudei, mas inda son de fame ls dientes
que s'assóman al recuostro.


Fracisco Niebro

segunda-feira, 9 de abril de 2007

Este tiempo calha mesmo al miu son



Que l datrás agrade a outros; you d’agora haber nacido

Stou cuntento; este tiempo calha mesmo al miu son,

porque agora de la tierra ye arrincado l ouro maciu,

I de defrentes praias chégan scolhidas conchas,

Nien porque mínguan cul arrincado mármole ls montes,

Nien porque las azuladas augas por ua presa se scápan,

Mas porque hai bun trato, i nun chegou als nuossos dies

Aquel geito rudo que subertiu par’alhá ls antigos abós.


P. Oubídio Nazon, Arte d’Amar
, lhibro III (122-128)

Traduçon, para mirandés, de Marcus Miranda


[Testo lhatino:

Haec aetas moribus apta meis


Prisca iuuent alios; ego me nunc denique natum

Gratulor; haec aetas moribus apta meis,

Non quia nunc terrae lentum subducitur aurum,

Lectaque diuerso litore concha uenit,

Nec quia decrescunt effosso marmore montes,

Nec quia caeruleae mole fugantur aquae,

Sed quia cultus adest, nec nostros mansit in annos

Rusticitas priscis illa superstes auis.

P. Ovidii Nasonis, Artis Amatoriae, liber III (122-128)]


Tamien me gusta este tiempo an que naci. Mas nien siempre se puode aplicar a este nuosso tiempo aqueilha rezon de Oubídio, de que agora hai bun trato i nun chegou até nós un cierto geito rudo. Bien al alrobés. Gusta-me este tiempo porque ye l miu i nun tengo outro para adonde me puoda scapar. An pouco que seia, tamien sou repunsable por el i a esso nun puodo scapar nien que diga l cuntrairo.

domingo, 8 de abril de 2007

L Mais Alto Cantar de Salomon (I)



Beise-me culs beisos de sue boca

mais gustosos tous carinos do que bino

recende l oulor de tous unguientos

unguiento spargido ye tue nomeada

por esso gústan de ti las mocicas

arrastra-me atrás de ti nua fugida

lhebou-me l rei a sue pousada

adbertiremos-mos i cuntentaremos-mos cuntigo

lhembraran-se-mos tous carinos mais que l bino

nun admira que gústen de ti las mocicas.


Traduçon de Fracisco Niebro

Eiternidades


Tamien se muorren ls diuses. Ls grandes i ls pequeinhos. Dórun sprança a pessonas i a pobos, mas nun se salbórun a eilhes mesmos. Quedórun solo cachicos que se fazírun eiternidade, malzina que se toma i atama un delor. Afuora esso, siempre l tiempo guloso, branco adonde solo ye possible cuntinar a screbir.

ERNO era l dius mais popular antre ls Zelas, hai uns dous mil anhos [Ls Zelas éran un pobo stur, que tamien bibiu por estas tierras de Miranda i algo, talbeç muito, deilhes hemos de haber ardado]. Hoije, nun fúran ls dezires de trés piedras, naide saberie que un die pobos anteiros le rezórun a esse dius. L’eiternidade ten la grandura de la nuossa lhembráncia.

Eiqui deixo ls dezires dessas piedras, an lhatin i traduzidas para mirandés. Todas beniran ende de l seclo II apuis de Cristo nua altura an que eiqui mandában ls romanos.

DEO AERNO ORDO ZOELAR(um) EX VOTO [Al Dius Erno, l Ordo de ls Zelas, por boto]; DEO AERNO M(arcus) PLACICIVS PLACIDIANUS V(otum) L(ibens R(edidit) [Al Dius Erno, Marco Placídio Placidiano cumpriu de buona gana l sou boto]. Dezires de dues piedras achadas an Castro de Abelhanas/Bergáncia.

DEO (A)ERNO LVCR(etius) VALENS EX VOTO [Al Dius Erno, Lucrécio Baliente, por boto]. Dezires dua piedra achada an Malta/Macedo de Cabalheiros.

Bóndan uns scassos dous mil anhos, i talbeç muito menos, para apagar las lhembráncias de quaijeque todo, mesmo alguns grandes diuses, benerados por pobos anteiros, cun mais recoincimiento do que algun die poderiemos manginar. Solo nun se muorre l que cunseguimos ancorporar al bien de la houmanidade, algo que naide çtingue, assi cumo cada ua de las arenas que fázen ls grandes zertos.

sábado, 7 de abril de 2007

Fritz Krüger

Ye Sábado de Alaluia i stou an Sendin. Andube nuas i noutras i a la tarde recebi la bejita de l miu amigo Miguel Anta, porsor na Ounibersidade de Lhion, natural de La Bañeza. I al que ben agora dar eiqui cuonta dessa bejita? Ye que el oufreciu-me un lhibro mui antressante, que muito antresse tamien ten pa la lhéngua mirandesa, i quiero eiqui dar ua purmeira eideia del. Ye un lhibro de l grande ambestigador de l sturlhionés Fritz Krüger, que al ampeço de seclo XX muito andubo porqui. L lhibro chama-se, an traducion spanhola de l alman, Estudio fonético-histórico de los dialectos españoles Occidentales, eidiçon de Instituto de Estudios Zamoranos "Florián del Campo" i de la Deputación de Zamora, que tantas publicaçones de grande amportança pa la nuossa region ten benido a fazer.
Nesse lhibro, Krüger amostra cumo an 1912 corriu toda esta region de la raia delantre de la Tierra de Miranda. Agora quedamos cun ua eideia mais clara de la situacion de la lhéngua sturlhionesa eiqui delantre de la Tierra de Miranda, i quedamos a saber de fuonte segura l que yá bárias bezes you habie screbido: la lhéngua sturlhionesa stubo biba até la fin de l seclo XIX, yá que pula altura de la biaige de Krüger solo ls mais bielhos falában essa lhéngua. Esto ye mui amportante de tener an cuonta, até para saber quando se tornórun mais fuortes las anfluenças de l castelhano an relaçon al mirandés, mas subretodo para amostrar que ua de las percipales rezones para l mirandés eiqui se matener ten a ber cun se falar la mesma lhéngua de l outro lhado de la raia.
Diç-se a páigina 39: «...en la pobre y aislada Pinilla los ancianos se mantienen fieles a la forma original del dialecto...».
I cunclui assi Krüger: «En esta provincia [Zamora] sólo encontramos formas antíguas en los pueblos rayanos con Portugal peor comunicados, y sólo entre los ancianos. La situación de agotamiento es perceptible por doquier. (...) Según me indican los propios informantes el proceso de desaparición es reciente. Hace unos 50 años debía de hablarse el dialecto abundantemente en lugares (como Bermillo) donde hoy día a duras penas pervive» (pp. 40-41).
I quedo-me porqui. Possiblemente tornarei a falar deste libro i de las ambestigaçones de Fritz Krüger i de l que del podemos sacar pa la stória de l mirandés. Nun ye por esse studioso alman tener simpaties pul nacionalsocialismo que ls sous studos lhenguísticos déixan de ser amportantes.
Agora [stan a ser las dieç de la nuite] bou-me, que bai a ampeçar l Cuncurso de ls Gaiteiricos [menos de 16 anhos] i nun l puodo perder.

sexta-feira, 6 de abril de 2007

Para que sirbe?


L que fazemos solo ye grande quando, dun punto de bista nuosso, alguien del puoda dezir: nun le sirbe para nada.

Solo aqueilho que cunsigue chubir para alhá de la barriga, de l’eiquenomie eimediata i de outelitarismo, ye tamien l que cunsigue chegar a la stada mais alta de l’alma houmana.

Hoije apersentei an Sendin l lhibrico de la mie amiga Maria Fernanda Chumbo, Os doces e licores da Nanda, i ende dixe cousas aparecidas a aqueilhas que stan arriba. Tal i qual cumo un poema, ua música, un quadro, i outras cousas assi, un licor nun sirbe para nada, quier dezir, nun mata fame, nien sede, que ten de se buer an dosas de copica. Sabe bien i ende queda toda la sue fuorça de eisséncia cuncentrada, tamien de carino i de saber.

Fui guapa la tue fiesta, Fernanda. Fui ua honra.

Deixo agora eiqui l cacho dun diário, talbeç screbido ne ls anhos cinquenta de l seclo XX por un bielho camposino yá ancapaç de trabalhar i que pensaba l mundo d’anriba l sou puial i ls sous mais de uitenta anhos. Nunca fui publicado. Talbeç un die lo ponga a agarrar aire. Este cacho que eiqui deixo ye an houmenaige a la mie amiga Fernanda, i trata dessas cousas que nun sírben para nada. Esse diário, ten l nome porbisório de Belheç i Fracisco Niebro yá lo çcubriu an 1999. Cuntina a la spera de sue beç. Diç assi esse cachico:


«Para que sirbe un sacho? Para que sirbe un arado? Para que sírben ls çapatos? Para que sirbe un bielho? Siempre la mesma pregunta: para que sirbe?!

L que nun sirbe para nada, bota-se fuora. Solo stroba. Nun hai campo para todo. L mal ye que l que sirbe ó nun sirbe, depende de quien dá la repuosta: uns arríncan l joio, mas outros ségan-lo para se l dar a las béstias.

Passo ls dies sentado ne l miu puial de piedra de la rue: quien passa mira para mi. Sirbo para esso. A las bezes pongo l chapéu anriba ls uolhos i miro por baixo. Quien passa pensa que stou a drumir. Assi, las pessonas míran i pénsan. Tamien sirbo para esso. Quando se ban todos pa l termo i ls garotos quédan porqui, sirbo pa le cuntar cuontas i, a las bezes, mandá-los star quietos quando son mi scalhabreses.

Quando ua pessona passa la bida a preguntar, “para que sirbe?”, puode quedar cun un porblema mui grande: chega a bielho i nun aguanta ls delores de la repuosta.

Solo scribo anquanto ándan pul termo. Dius te lhibre se me bíssen a screbir, preguntában-me lhougo: mira l pantemineiro; pa que sirbe esso?
La mais grande lhibardade ye ser capaç i poder buscar cousas que nun sírben para nada. Esta fui ua de las poucas cousas que daprendi an to la bida.


Fui buscando la bida, mas nunca dei de caras cun eilha. Solo cachicos de pan, uas cachas de patata i pouco mais. Cousas que iba comendo i cagando. A las bezes, iba pa l sagrado a saber de pessonas. Çfeito l juntouro, bolbie para casa, solico. Tamien, buscar mais do que esso todos cúidan que nun passa dua malina, ua boubada. Algo que nun sirbe para nada.

Mirando bien al para trás, beio agora que nun ténen rezon. Uitenta i cinco anhos que bibi, pouco mais son do que un: cumo ua ruodra, todo torna siempre al mesmo. Buscar era l único modo de salir de la ruodra. Mas siempre tube miedo desso, que me daba uas quelubrinas mui grandes.

Agora yá nun tengo fuorças para buscar cachicos de pan i cachas de patata. Balo menos do que l perro a que l duonho le diç, busca!, busca! Mas cuntino a buscar, nun sei bien l quei. Buscar ye cumo star sentado ne puial, i yá nun sou capaç de star doutra maneira.


Todo mundo stá afeito a aceitar l mundo cumo ye. Mas l mundo nun ye: fazírun-lo, fazimos-lo. Bonda alhebantar ua piedra an cata de formigas d’ala para caçar páixaros, poné-la noutro lhado i l mundo yá nun ye l mesmo.

Quando bou pa la Fragosa, quedo-me a mirar pa ls cachicos de teilha que stan sparbados pul meio de l adil. Dízen que morórun alhi pessonas, hai muitos miles d’anhos. Apuis, naide sabe porquei, fúrun-se ambora. I chamórun-le al sítio l Malugar. La palabra diç todo. Hai uns anhos, quando era mais nuobo, pus-me a mirar para un cachico daqueilha teilha. Nun sfergante, yá era telhado, cabanha, lhume, giente. I l cachico de teilha fui quedando roijo, assi cumo quando mos ben l sangre a la cara. Staba alhi un mundo que s’habie muorto. Muorto? Nun staba you alhi, bibo? I aqueilha teilha nun poderie ser l ambelhigo adonde se prénden las correias de ls mundos?»

Fracisco Niebro

You nun sou you


You nun sou you. Sou este

que bai al miu lhado sin you lo ber:

que, uas bezes, bou a ber,

i que, a las bezes, squeço.

L que calha, sereno, quando falo,

l que perdona, doce, quando ódio,

l que passeia por adonde nun stou,

l que quedará de pies quando me muorra.


Juan Ramón Jiménez (1881-1958)

Traduçon de Fracisco Niebro



[Poema ne l oureginal Castelhano:

Yo no soy yo. Soy este

que va a mi lado sin yo berlo:

que, a veces, voy a ver,

y que, a veces, olvido.

El que calla, sereno, cuando hablo,

el que perdona, dulce, quando odio,

el que pasea por donde no estoy,

el que quedará en pie cuando yo muera.]

quinta-feira, 5 de abril de 2007

… ua jinela que habie de dar para …

La casa tenie ua jinela que habie de dar para un triato, mas nun chegaba alhá. Assomaba-se al alajado ralo, quaijeque tierra, de la preça de casa i assi quedaba, çpindurada dun campo adonde nun se tenie pie. Essa jinela quedaba mesmo porriba l portal d’antrada i nunca se me lhembra de le habéren abierto la portica, an que la traba yá ganhara ua quelor sbranquenhada de tanto tiempo haber quedado antriçada antre ls lhemites de l’alfa i de la carambina, caderno adonde l tiempo screbie cada staçon. Ls dous cachorros de piedra, un de cada lhado, nunca spurmentórun l oulor dun caco, mas l arroç de l telhado quedaba mesmo al son para abanar a la cara de l Aire de Riba. Ne l berano, quando le atiraba cantadas a las lagarticas, stiraçadas al sol de ls tranqueiros, eilhas sumien-se pul meio desse arroç, que se me demudaba an yerba de lhagarto. Esta yerba fui assento para ua de las mais fondas teories que custruí por esse tiempo: chamában-le assi porque las lagarticas comien-la i era eilha que las fazie crecer até quedáren lhagartos grandes i gordos, cada granico de arroç a marcar nuobas pintas i l berde amarelhado a sparbar l coixo de la piel al aire. You nun bie esses lhagartos gordos, mas que andában puli, andában, a ber s’oubien falar de nius al lhume para apuis s’íren a chochar ls uobos de ls paixaricos, cul fumo, esse almanecha, a ansiná-le l camino. Muitos anhos apuis cheguei a tener suidades de la jinela, sien bidros que se scachássen a jogar la bola, nien giente que s’assomasse a scamujir la jolda an bózios de cambadielhas porriba ls stiercos. Quando botórun abaixo essa casa, la purmeira adonde se me lhembra de morar, para fazer outra cun sobrado i jinelas que dában para alhá, nun quedei cun pena de la bielha jinela que, al menos assi, las lagarticas yá nun tenerien mais yerba para crecer, mas custaba-me nunca haber antrado por eilha. Anque nun saba splicar essa eideia, la jinela abrie-se-me cumo para un mistério, anque solo se abrisse pa la preça de casa i nien chegaba al triato, mas siempre m’apareciu cumo colgada dun spácio andezible, ua cousa que you nun era capaç de antender, yá que ua jinela, cumo jinela, tenie que dar para algun lhado. Houbo ua beç, yá muito apuis de haber sido sbarrulhada la casa, an que antrei pula jinela cul sbranquenhado de la puorta de traba a bolar cumo puolo i you a perder-me para lhado nanhun, esse sítio adonde suonhos i miedos bótan raíç. Cuido que inda nun tornei dessa biaije. Por esso guardo la jinela cumigo pa l caso de un die ser perciso ou querer tornar a salir pa la pracica de Rue la Frauga. Ye tan fuorte la sue perséncia que dá para ampalpar, mas dun bielho tan bielho que nien l mais grande eimitador de antiguidades, cumo miu armano Carlos por eisemplo, serie capaç de fazer outra armana. I bonda ber un arroç de ls telhados, seia adonde fur, i lhougo me lhieba a la mie jinela, siempre cun gana de antrar ou de me ber salir daqueilha beç que alhá antrei apuis de yá nun eisistir. Nun sei l que se passa, mas ha de star algun lhagarto scundido a medrar cula yerba, que nunca se acaba, traiendo cun el to ls miedos que me me benírun zde l percípio de l tiempo. Cumo sbarrulhórun la casa de la jinela i esta nun me deixa, talbeç seia melhor tratar de fazer outra casa pa la poner alhá. Puode ser que la jinela aceite, que hai jinelas que nun se déixan agarrar a casas acabadas, nun respéitan arquitetos i angenheiros, i solo quieren dar para sítios a que inda naide le puso l nome.

Ouropa de las lhénguas

«Nun hai “lhénguas pequeinhas”. To la lhéngua ten, amostra i trasmite nun solo ua carga única de lhembráncia bibida, mas tamien ua einergie an eiboluçon de ls sous tiempos feturos, ua potencialidade para un die de manhana. La muorte dua lhéngua nun hai nada que la pague, reduç las posseblidades de l home. Nada amanaça l’Ouropa mais fortemente nas sues raízes do que essa óndia que nun se deten de l anglo-amaricano, i de ls balores i eimaige mundial ouniformes que l Speranto deborador trai cun el. L cumputador, la cultura de l populismo i l mercado de massas fala anglo-amaricano zde las çcutecas de Pertual até al ampério de l quemido a fugir de Bladibostoque. L’Ouropa morrerá-se de berdade, se nun lhuitar pulas sues lhénguas, tradiçones locales i outonomies sociales. Se se squecir que “Dius eisiste ne l pormenor”».

George Steiner, The Idea of Europe [zde la traduçon pertuesa, de Maria de Fátima St. Aubyn, ed. Gradiva, Lisboa, 2004, p. 50.]

L génio de l’Ouropa

«L génio de l’Ouropa ye aqueilho a que William Blake haberie chamado «la santidade de l pormenor mais pequeinho». Ye l génio de la bariadade lhenguística, cultural i social, dun mosaico mui rico que muita beç acubre un campo pequerrixo, apartado por binte quilómetros, ua debison antre mundos. An cuntraste cul terrible mesmar que se stende de l oucidente de Nuoba Jérsia a las muntanhas de la Califórnia, an cuntraste cun aqueilha fame de ouniformidade que ye a la par la fuorça i l baziu de l mais de l’eisistença amaricana, l mapa spartiçado, a las bezes debisor sien sentido, de l sprito ouropeu i de la sue ardança, ha sido mui produtibo.»

George Steiner, The Idea of Europe [zde la traduçon pertuesa, de Maria de Fátima St. Aubyn, ed. Gradiva, Lisboa, 2004, pp. 49-50.]

quarta-feira, 4 de abril de 2007

Património i menumientos


L mais de ls menumientos, subretodo ls mais grandes, até de muitos que stan classeficados pula UNESCO cumo património de la houmanidade, son fruito de eideias guapas mas boubas, de cabeças anormales i muitas bezes sanguinárias, i asséntan ne l roubo (subretodo friscal) i an trabalho scrabo, nunca se debendo a la giente de las tierras adonde stan custruídos. Todo esso queda bien claro quando miramos pa las pirámides de l Eigito ou pa la Muralha de la China, i até para muitas i muitas obras bien acerca de nós.

Esso nun quier dezir que nun puodamos tener admiraçon por esses menumientos, mas muita beç habien de ser apersentados cumo eisemplos negatibos. Si, l mais de las bezes son un património negatibo de la houmanidade, quier dezir, amóstran l que nun podemos tornar a fazer, amóstran que esses menumientos solo puoden eisistir an sociadades salbaiges an que uas pessonas nun ténen respeito pulas outras, sociadades an que uas pessonas son scrabizadas pulas outras, sociadades an que la tiranie oubriga las pessonas a fazer l que l tirano quier. Essa ye ua eideia de património que nada ten que ber cula denidade de la pessona houmana: nun puode ser património de la houmanidade l, na sue raíç, que nun respeita l home.

Se mirarmos pa l Taj Mahal, por eisemplo, el ye rialmente guapo. Cháman-le l mais grande menumiento al amor: mas esse era l amor dun amperador que scrabizou todo un pobo a trabalhar anhos i anhos pa l amor del. Sien amores desses podemos passar bien i podemos ser mais felizes.

Stá na hora de (re)pensarmos melhor l que ye património i, subretodo, l património que puode ser apersentado cumo eisemplo a seguir i a admirar, cumo eisemplo de l que de melhor ten la houmanidade.

Tierra na lunjura


Buolbo-me pa la campana

muorta que toca assi:

«You bibo nua tierra na lunjura

de la bida que yá nun eisiste».


Amor dua tierra na lunjura

por ti l coraçon me duol.


Nun quiero oubir la campana

biba que toca assi:

«You muorro nua tierra na lunjura

de la muorte que yá nun eisiste».


Amor dua tierra na lunjura

por ti l coraçon me duol...


Pier Paolo Pasolini

in Poesie Dimenticate [Poesies Squecidas], ed. Societá Filológica Friulana, Udine, 1996.

Traduçon de Amadeu Ferreira, cun ajudas de Daniele d’Agostina i Lina Carvalho.


[Poema na lhéngua oureginal, l Friulano:

Ciera Lontana

Mi volti viers la ciampana

muarta ch’a cianta cussí:

«Jo i vif ta la ciera lontana

da la vita ch’a no è pí».


Amòur di na ciera lontana

par te il còur al mi dòul.


No vuej scoltà la ciampana

viva ch’a cianta cussí:

«Jo i mòur ta la ciera lontana

da la muàrt ch’a no è pí».


Amòur di na ciera lontana

par te il còur al mi dòul...]

Raias i raianos (1)




La raia, qualquiera raia, ampeça por ser un porblema friscal: deiqui para acá la décima ye mie!

Esso ye algo que ua raia nunca deixa de ser, que solo l tiempo le bai traiendo outros sentidos.

Ye un abuso meter a Dius nessas cousas: cumo habie el de scolher l lhado adonde quedar?


Raiano: pessona que solo se define a mirar pa l outro lhado; anque metade de l sentido le quede daquel lhado, l mais que puode sperar que le debuolban ye porrada. Se esso durar cientos de anhos, anton... ye demais.

terça-feira, 3 de abril de 2007

Ansinar i daprender III


«Se de las mulhieres se aplicássen als studos tantas cumo ls homes, ende beriemos quien reinaba».

Luís António Verney, Verdadeiro Método de Estudar (séc. XVIII).

segunda-feira, 2 de abril de 2007

L xastre



Naqueilha aldé

al fondo la pracica, yá belhica,

que anféitan uito acácias andecisas,

hai alhá, a modo belando un calhado triste,

quatro santos a las puortas l’eigreija.


I mui loinje, nua squina,

un xastre, spessas bezes delantre la puorta,

que passou de ls sessenta i se biste de negro.

Ten oclos i cuose.


L sol abaixa

para ua cama de bioletas i de rosas.

Alguns páixaros assóman-se, i relhúzen

uolhos de gato, pastoricas pul suolo.


Sálen ls ninos de la scuola; cun rugido

ban-se a la fuonte para ua guerra d’arrepinchos.


Fuorças l xastre nun ten para s’admirar

cula çpedida mágica de l die.

Bai cosendo, cosendo. I se la cabeça lhebanta,

será solo para anfilar l’agulha.


Josep Carner (1884-1970)

in Veintiún Poetas Catalanes para el Siglo XXI, antologie de poesie catalana ourganizada por José Agustín Goytisolo, Ed. Lumen, 1996, pp. 32-35.




[Poema ne l oureginal Catalan:


En aquell poble

al fons de la placeta, ja velleta,

que adornen vuit acàcies indecises,

hi ha, com vetllant en abatut silenci,

quatre sants a les portes de l’església.


I no pas lluny, en una cantonada,

un sastre, tot sovint arran de porta,

ha tombat els seixanta i va de negre.

Porta ulleres i cus.


El sol davalla

cap a un jaç de violes i de roses.

Algun ocell es mostra, i ja s’albíren

ulls de gat i lluernes per la terra.


Ixen els nois d’estudi; fent tabola

van a la font per a un combat d’esquitxos.


Esma el sastre no té d’extasiar-se

davant el màgic del dia.

I va cosint, cosint. Si el cap enlaira,

serà només per a enfilar l’agulla.]

Galandun Galandaina


La purmeira beç que ls oubi, yá bai para un par de anhos, esse fui un sonido nuobo, inda que cun cantigas yá bielhas para mi. Ye assi que you oubeio ls Galandun Galandaina, l grupo maior de la música miradesa. Botórun-me raíç i yá nun m’afago sien eilhes.

Ls Galandun Galandaina antendírun bien ua cousa mui simples, que a muita giente le custa a antender: nun hai berdadeira música mirandesa sien lhéngua mirandesa. I esso por ua rezon mui simples: la música ye un eilemiento eissencial de la cultura mirandesa i al centro dessa cultura stá la lhéngua mirandesa. Por esso me custa a antender que haba pessonas que se dedíquen a la dança, a la música i, an giral, a la cultura mirandesa, i nun úsen la lhéngua mirandesa ou, se nun la sáben, fágan todos ls sfuorços pa la daprender.

Ls armanos Paulo, Alexandre i Manuel Meirinhos i Paulo Preto [i antes tamien Abílio Topa] son grandes ambaixadores de la tierra de Miranda i de la sue cultura por esse mundo afuora. Als poucos, ténen-se benido a streformar nua anstituiçon de la cultura mirandesa. Percisamos de muitos cumo eilhes.

Bieno-me esta lhembráncia por bias de l artigo – bien screbido i cun galanos retratos -, salido na rebista Notícias Magazine de l demingo atrasado. Pena que outras rebistas nun le déian l çtaque merecido i l debido balor.

Bárias bezes tengo partecipado an porgramas que ténen que ber cula lhéngua i la cultura mirandesas an que me píden para lhebar un disco de música. Çque puodo, tengo lhebado siempre discos de ls Galandun Galandaina. Nunca déixan a naide andefrente i todos son de oupenion que aqueilho ye outra música. Gústan tanto deilhes que lhougo me dízen, deixa-me oubir l disco todo i apuis yá te l dou ou mando-te-lo pul correio. Até agora tengo quedado siempre sien eilhes. De modo que, por esse lhado, ls Galandun Galandaina ténen-me quedado caros, mas you nun m’amporto. Al oubir la música mirandesa tocada por eilhes [i por mais uns poucos de que eiqui i agora nun cabe falar] quedo recunceliado cul mundo i sinto-me mais buona pessona.

Un grande abraço pa ls dous Paulo’s, para Alexandre i para Manuel. Que Dius bos l pague i fuorça palantre.

domingo, 1 de abril de 2007

L abraço de l tiempo

Sbarrulho de l molino de tiu Padre Alfredo Cangueiro, na Ribeira de las Lagas, an Sendin. Retrato de Manuol Bandarra.



L bielho (nun)molino

parou de moler quando naci:

a la par de you medrar,

fui l molino zmedrando.


Un die l’auga nun fizo l mesmo zbio,

calhou-se l rodezno,

la piedra inda caliente

nun arrolhou mais l molineiro;


uns dies apuis fui-se l oulor a farina

i, al fin l purmeiro eimbierno,

nien l branco de farina se bie yá;

salie la purmeira yerba de las paredes;


un anho apuis chobie-se;

a soutro anho daba de si l telhado;

ua dúzia mais i caiu-se,

i l cielo bie las piedras benidas de Fráncia.


Fazírun la barraige, esse delor de l riu;

you acabara de nacer.

L molino, you i la barraige:

marcas de tiempos zancuntrados,


cumigo a meio, a modo argolha.

Quien rejiste al abraço de l tiempo?


Fracisco Niebro


Ls que se ban

Senhora, ban-se tan tristes
Mius uolhos por bós, miu bien,
Que nunca tan tristes bistes
Outros alguns por alguien.

Tan tristes, tan sauidosos,
Tan dolientes de la ida,
Tan cansados, tan chorosos,
De muorte mais deseosos
Cien mil bezes que de bida.
Ban-se tan tristes ls tristes,
Sin sprança d’asperar bien
Que nunca tan tristes bistes
Outros alguns por alguien.

João Roiz de Castelo-Branco (séc. XV)
in Cancioneiro Geral de Garcia de Resende


[Poema an pertués:

Senhora, partem tão tristes
Meus olhos por vós, meu bem,
Que nunca tão tristes vistes
Outros nenhuns por ninguém.

Tão tristes, tão saudosos,
Tão doentes da partida,
Tão cansados, tão chorosos,
Da morte mais desejosos
Cem mil vezes que da vida.
Partem tão tristes os tristes,
Tão fora d’esperar bem
Que nunca tão tristes vistes
Outros nenhuns por ninguém.]

Ansinar i daprender II


Hai uns dies deixei eiqui la mie oupenion subre l’amportança de l ansino, falando de Coménio, que bibiu ne l seclo XVII. Hoije, deixo l’oupenion de l Porsor Rómulo de Carvalho [tamien coincido cumo António Gedeão, poeta] subre l ansino nesse mesmo tiempo, l seclo XVII, an Pertual. Eiqui queda essa oupenion, assente an dados oubjetibos, ua buona ajuda a tamien antendermos quien somos i cumo se splica algun atraso i deficuldades que hoije cuntinamos a tener.

«Anquanto las lhargas carreiras de cundanados [pula Anquesiçon] arrastrában ls misarables cuorpos pul terreiro de l Paço, bestidos a modo d’Antruido para cuntentamiento, noijo i hourror de l’assesténcia barada, anquanto chubie pulas narizes l oulor de las chichas queimadas, spetaclo de pesadelo que, mesmo naquel tiempo, lhebou a que mos chamáran ls «cafres de l’Ouropa», abantajaba-se nessa mesma Ouropa, un mobimiento de renobaçon mental, na ciéncia i na filosofie, que fizo de l seclo XVII, alhá fuora, un de ls cachos de tiempo de mais balor na stória de ls homes.

Ye ampressionante recoincer que esse mobimiento amparable i fuorte de lhibartaçon de l pensamiento que habie fuora de Pertual, haba sido an buona parte eisatamente debido a nós própios, pertueses, quando mos botemos, de belas chenas, na lunjura de ls mares çcoincidos. Las amboras que traímos de paraiges çtantes batidas metro a metro, lheuga a lheuga, cula gana de ber todo, de coincer todo, de adominar i splorar todo, anchírun de spanto l mundo ouropeu. Nun éran solo nuobas tierras que stában a ser çcubiertas; éran nuobos climas, nuobos cielos, nuobas naturezas begetales i animales i, subretodo, nuobos seres houmanos, cumo outros modos de se cumportáren, outras eideias de la bida, outros balores i outros diuses. Fui un spanto recoincer-se la dibersidade de las cousas i la relatibidade de las certezas. L que la cuncéncia de ls homes perdiu an proua, ganhou-lo an abertura de l sprito i nun sentir nuobo de la houmanidade.

Nós, pertueses, delantre de l spetaclo que se mos amostraba, demos an aperrear-mos uns als outros, fincando-mos nun castielho ampenetrable, xordos i ciegos, contra l pecado, contra l diabro, contra todo l que manchasse la andeble pureza de l nuosso cumportamiento. Sien dubda que houbo que atentasse apersentar las cousas dun outro modo mas la boç apenas le arrepassou la gorja. Ls anteletuales repunsables acunselhában prudéncia, modéstia, coutela, ne l uso de l pensamiento. D. Francisco Manuel de Melo, neste seclo XVII de que tratamos, glorefica la «santíssema católica» que deixa que la Nacion Pertuesa «cun relegioso miedo se çfenda de qualquiera oupenion, arte ou questume que nun seia muito a fabor de la piadade crestiana» i lhouba ls pertueses por se amostráren «siempre cun miedo de to la peligrosa speculaçon cuntentando-se an saber l neçairo para deregíren bien las sues aciones de l cuorpo i de l sprito, sien mistura de deceplinas sien sentido, an que l sou eisercício (aceite puls homes por bias de la nobidade) questuma lhebantar l antendimiento houmano a uas alturas de adonde se questuma çfaiar».

(...) Ye berdade que ne l strangeiro tamien ls homes tubírun que lhuitar para bencir l rame-rame anstituído, que tamien sufrírun ancómodos, bergonhas i perseguiçones, que tamien dezírun por meias palabras l que nun cumbenie dezir por anteiro, mas la tempra era outra porque éran spritos criadores i eimitadores a que stariemos reduzidos na mais faborable de la heipóteses.»

Rómulo de Carvalho, História do Ensino em Portugal, Fundação Calouste Gulbenkian, 3ª ed. (2001), pp. 368-370.

Anque hoije seia die 1 de Abril, nada desto ye mintira.